Hvað er fjölskyldumeðferð?

Fjölskyldumeðferð er meðferð þar sem tekið er mið af áhrifamætti fjölskylduheildarinnar og velferð hennar höfð að leiðarljósi.

Þessi skilgreining byggist á hugmyndinni um fjölskyldu sem kerfi og vitund um að Þegar einstaklingur breytist hefur það áhrif í fjölskyldutengslunum og öfugt, að hver einstaklingur verður fyrir áhrifum af því sem gerist í lífi annarra í sömu fjölskyldu eða tengslaneti. Þangað er hægt að sækja jákvæðan kraft og úrræði, en stundum þarf líka að gera ráð fyrir kröftum sem kunna að verka gegn settu meðferðarmarkmiði.

Í Þessari skilgreiningu er ekki fengist um að afmarka hverjir taka þátt í sjálfri meðferðarvinnunni. Það getur jafnvel verið aðeins einn einstaklingur eða ákveðnar undirheildir, par/hjón, (stjúp) foreldrar, amma/afi, (stjúp/hálf) systskini o.s.frv. Það er metið eftir aðstæðum og í samráði hvenær og hvort einhverjir aðrir taka beinan Þátt en sá sem sjálf/ur leitar til meðfeðaraðila með sín persónulegu samskiptamál.

Í dag er frekar talað um fjölskyldunálgun eða jafnvel kerfisnálun því það er samskiptakerfi einstaklingsins eða tengslanet hans sem tekið er mið af en ekki neinni ákveðinni formgerð. Það er unnið með tengsl og tilfinningar fremur en form og fyrirkomulag.

Hvað er fjölskylda?

Á síðustu áratugum hafa orðið miklar breytingar á fjölskyldustofnuninni. Gerð hennar, samsetning, stærð, verkefni og hlutverk hafa gjörbreyst. Þannig er ekki lengur hægt að tala um fjölskylduna. Til eru s.k. kjarnafjölskyldur, einforeldris- og stjúpfjölskyldur o.s.frv. Sambúð/hjónabönd eru ýmist staðfest eða lausbundin, með og án barna, sam- eða gagnkynhneigð osfrv. Þannig eru eðli tengsla og lífshættir orðnir mjög fjölbreytilegir. Sambúðarformum fjölgar og talað er um sambúð, sérbúð, fjarbúð, ungbúð og jafnvel æfingabúð o.s.frv. Því fólk býr tengsl sín í breytilegan búning og steypir sér ekki endilega lengur saman í einhver fyrirfram gefin form. Ákvörðun um lífsform ákvarðast af aðstæðum, m.a öðrum fjölskylduhögum og margvíslegum hagsmunum. Þannig endurspeglar nýleg skilgreining á fjölskyldu mikla vídd og breytileika og flestir meðferðaraðilar taka mið af Þessu í starfi sínu, nálgun og aðferðum með einu eða öðru móti.

Fjölskylda er hópur einstaklinga sem á sameiginlegt heimili þar sem þeir deila saman tómstundum, hvíld, tilfinningum, efnahag, ábyrgð og verkefnum. Meðlimirnir eru oftast fullorðnar manneskjur af báðum kynjum, eða einstaklingur ásamt barni eða börnum (þeirra). Þau eru skuldbundin hvort öðru í siðferðilegri, gagnkvæmri hollustu.

Mörgu fagfólki og fræðimönnum finnst Þessi skilgreining sé lítið takmarkandi og nái yfir flesta möguleika þ.e. bæði fjölskyldur með og án barna, óháð aldri, kyni og ytri aðstæðum eða tímamörkum. Öðrum finnst þó óþarfi að binda heimili í skilgreininguna og benda á að börn sem dvelja reglulega á heimili fráskilins foreldris síns eigi þar frekar samastað en heimili. Einnig er bent á að fólk í nánum tilfinningatengslum velur oft að halda alls ekki saman heimili. Öðrum finnst að skilgreiningin ætti að geta náð til einstaklings meðan öðrum finnst að börn séu frumforsenda Þess að hægt sé að tala um fjölskyldu.

Útfrá hverju er unnið í fjölskyldumeðferð?

Þegar fjölskylda leitar til meðferðaraðila og óskar eftir að vinna sameiginlega með sín innri mál, er unnið útfrá nokkrum meginforsendum um fjölskylduerfiðleika: Þeir eru ekki einangrað fyrirbæri Þótt viðkomandi finnst hann “einn” í vanlíðan sinni. Þeir eru oftast tákn um vonbrigði í samskiptum. Þeir tengjast innri vanlíðan og ytri Þáttum á samofinn hátt.

Í þessu felst að það er :

unnið útfrá heildarsýn

tekið mið af því heilbrigða

trú á endurnýjunarafl og fjaðurkraft mannlegra tengsla

gert ráð fyrir þroskamöguleikum bæði einstaklings og heildar

stundum unnið að því að losa um tengsl- skapa svigrúm

stundum unnið að því þétta tengsl- styrkja kjarnann

Hvernig fer fjölskyldumeðferð fram?

Þegar leitað er aðstoðar með fjölskylduvanda hjá fagaðila er tekin afstaða til þess hvort þörf sé fyrir ráðgjöf, einstök viðtöl eða lengri meðferðarvinnu. Þetta fer eftir eðli vandans og hvernig skjólstæðingur og meðferðaraðili í sameiningu meta það hvernig skuli nálgast hann. Um getur verið að ræða upplýsingar, fræðslu, ráðgjöf, stuðning eða meðferð. Upplýsingaviptöl, fræðsla og tímabundinn stuðningur fer oftast fram í einstökum viðtölum og efnið er skýrt afmarkað. Oft eru gefin bein ráð og unnið með áþreifanlega hluti. Í eiginlegri meðferðarvinnu er viðfangsefnið oftast flóknari tilfinninga- og samskiptamál sem liggja dýpra og þarfnast því meira tímasvigrúms auk þess að náið traust sé fyrir hendi í samvinnutengslunum. þá er oftast unnið samkvæmt meðferðarsamningi þar sem skjólstæðingar og meðferðaraðili skuldbinda sig til að vinna saman, í ákveðinn tímafjölda með ákveðnu millibili oftast yfir ákveðið tímabil. Venjulegt er að vinna með vikulegum viðtölum en oft er beinlínis æskilegt að hafa mun lengra milli tíma. Algengt er að viðtöl með einum miðist við 50 mínútur en hjóna- e›a fjölskylduviðtöl 60-75 mínútur.

Hverjir veita fjölskyldumeðferð?

Flest fagfólk á sviði samskiptafræða og sem starfar í heilbrigðis- félags eða skólakerfi getur tekið að sér að veita grunnupplýsingar um fjölskyldu,-uppeldis og almenn samskiptamál. Þeir leiðbeina líka um hvar eða hjá hverjum öðrum er hægt að nálgast sértækari upplýsingar. Margir hafa sérhæft sig í fræðslu eða kennslu um samskiptamál. Þeir stýra oft hópstarfi þar sem er samþætt fræsla, þjálfun og samræður og þeir halda fyrirlestra og námskeið. Þannig stuðla þeir að breytingum sem hafa oft meðferðaráhrif þótt það sé með óbeinum hætti. Mun færri fagaðilar hafa þjálfun og réttindi til að taka að sér meðferð. Til þess að hafa meöferöarréttindi þarf fagaðili að hafa lokið háskólanámi á sviðinu, farið sjálfur í gegnum meðferðarferli til að öðlast skilning og tök á sínum eigin tilfinningum og viðbrögðum. Einnig þarf hann að hafa starfað undir handleiðslu annars fagmanns á sviðinu í ákveðinn tíma og unnið fræðilegt verkefni um meðferðarvinnu.

Á Íslandi er ekki skipulegt eftirlit með því hverjir stunda meðferðarstörf og íslensk heilbrigðisyfirvöld veita ekki formleg meðferðarréttindi sem er annað en þau löggildu almennu réttindi sem faghópar eins og félagsráðgjafar, hjúkrunarfræðingar, læknar og sálfræðingar fá hér á landi að loknu viðurkenndu starfsréttindanámi hér heima eða erlendis frá. Það er því mikilvægt að skjólstæðingar spyrjist fyrir um hverja menntun og reynslu viðkomandi meðferðaraðili hefur og séu á varðbergi gagnvart því að setja ekki sjálfa sig og sína nánustu í hendur annarra en þeirra sem til þess hafa viðeigandi menntun og þjálfun.